Quy định môi trường đối với cơ sở nấu rượu hiện nay đang được siết chặt hơn bao giờ hết do tình trạng ô nhiễm từ các cơ sở sản xuất thủ công ngày càng gia tăng. Không chỉ phát sinh nước thải chứa tinh bột và men rượu, quá trình nấu rượu còn tạo ra mùi lên men, khí thải và lượng lớn bã hèm nếu không xử lý đúng cách sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến khu dân cư xung quanh. Trên thực tế, rất nhiều hộ nấu rượu truyền thống vẫn hoạt động theo kinh nghiệm mà chưa hiểu rõ yêu cầu pháp lý về môi trường nên dễ bị kiểm tra và xử phạt bất ngờ. Việc nắm rõ các quy định môi trường không chỉ giúp cơ sở tránh rủi ro pháp lý mà còn tạo nền tảng phát triển lâu dài, chuyên nghiệp và thuận lợi khi mở rộng sản xuất. Bài viết dưới đây sẽ phân tích toàn diện các quy định môi trường ngành rượu theo hướng thực chiến và dễ áp dụng nhất.

PHẦN 1 — “GÓC KHUẤT” MÔI TRƯỜNG NGÀNH NẤU RƯỢU

Vì sao cơ sở nấu rượu bị kiểm tra môi trường ngày càng nhiều?

Ô nhiễm từ làng nghề nấu rượu

Nhiều làng nghề nấu rượu phát triển tự phát trong khu dân cư nên dễ phát sinh ô nhiễm nước, khí thải và mùi hôi. Khi quy mô sản xuất tăng nhưng không đầu tư xử lý môi trường, nguy cơ vi phạm ngày càng cao.

Tình trạng xả thải tự phát

Một số cơ sở vẫn xả nước thải trực tiếp ra kênh rạch hoặc cống thoát nước mà chưa qua xử lý. Điều này làm ô nhiễm nguồn nước và khiến cơ quan chức năng tăng cường kiểm tra.

Khiếu nại từ người dân xung quanh

Mùi lên men, khói đun và tiếng ồn từ hoạt động nấu rượu thường gây ảnh hưởng đến khu dân cư lân cận. Khi có phản ánh của người dân, cơ sở rất dễ bị kiểm tra đột xuất.

Các chiến dịch kiểm tra môi trường hiện nay

Hiện nay nhiều địa phương tổ chức kiểm tra môi trường tại làng nghề và hộ sản xuất nhỏ lẻ. Nội dung kiểm tra chủ yếu liên quan đến nước thải, khí thải và hồ sơ môi trường.

Ngành nấu rượu phát sinh những loại ô nhiễm nào?

Nước thải chứa tinh bột và men

Quá trình ngâm, lên men và chưng cất tạo ra lượng lớn nước thải chứa tinh bột và chất hữu cơ. Nếu không xử lý đúng quy định sẽ gây ô nhiễm nguồn nước nghiêm trọng.

Mùi lên men khó chịu

Nguyên liệu và bã hèm khi để lâu sẽ phát sinh mùi chua và mùi men đặc trưng. Mùi này dễ lan rộng trong khu dân cư nếu không có biện pháp kiểm soát.

Khí thải từ lò đun

Nhiều cơ sở sử dụng củi, than hoặc trấu để đun nấu nên phát sinh khói bụi và khí thải. Nếu không có hệ thống thoát khói phù hợp sẽ ảnh hưởng môi trường xung quanh.

Bã hèm và chất thải rắn

Sau quá trình nấu rượu sẽ phát sinh lượng lớn bã hèm. Nếu không thu gom và xử lý đúng cách sẽ gây mùi hôi và ô nhiễm kéo dài.

Tiếng ồn và nhiệt trong khu sản xuất

Hoạt động đun nấu và vận hành máy móc có thể tạo ra tiếng ồn liên tục. Ngoài ra nhiệt lượng lớn trong khu sản xuất cũng ảnh hưởng đến môi trường làm việc.

Những hậu quả khi không tuân thủ quy định môi trường

Bị xử phạt hành chính

Cơ sở nấu rượu vi phạm môi trường có thể bị xử phạt hành chính tùy theo mức độ vi phạm. Các lỗi phổ biến gồm xả thải vượt quy chuẩn và không có hồ sơ môi trường.

Đình chỉ hoạt động

Nếu vi phạm nghiêm trọng hoặc tái phạm nhiều lần, cơ sở có thể bị đình chỉ hoạt động. Điều này gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động kinh doanh và sản xuất.

Buộc cải tạo hệ thống xử lý

Nhiều trường hợp cơ quan chức năng yêu cầu cơ sở phải đầu tư hoặc nâng cấp hệ thống xử lý nước thải, khí thải để đáp ứng quy định môi trường.

Mất uy tín thương hiệu

Khi bị phản ánh hoặc xử phạt môi trường, uy tín cơ sở sản xuất sẽ bị ảnh hưởng. Điều này tác động trực tiếp đến khách hàng và đối tác kinh doanh.

Khó mở rộng quy mô sản xuất

Những cơ sở không đảm bảo yêu cầu môi trường thường khó xin phép mở rộng sản xuất hoặc đầu tư thêm nhà xưởng trong tương lai.

PHẦN 2 — “BẢN ĐỒ PHÁP LÝ” MÔI TRƯỜNG NGÀNH RƯỢU

Quy định pháp luật áp dụng cho cơ sở nấu rượu

Luật Bảo vệ môi trường

Cơ sở nấu rượu phải tuân thủ các quy định của Luật Bảo vệ môi trường trong quá trình hoạt động sản xuất. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để quản lý hoạt động xả thải.

📌 Tham khảo thêm: >Các quy định môi trường đối với cơ sở nấu rượu nên xem

Quy định về nước thải sản xuất

Nước thải phát sinh từ quá trình nấu rượu phải được thu gom và xử lý trước khi xả ra môi trường. Việc xả thải không đúng quy định có thể bị xử phạt nặng.

Quy định về khí thải

Khói bụi và khí thải từ lò đun cần được kiểm soát để hạn chế ô nhiễm không khí. Một số cơ sở phải đầu tư hệ thống xử lý hoặc ống khói đạt chuẩn.

Quy định về chất thải rắn

Bã hèm và chất thải phát sinh trong sản xuất cần được thu gom đúng quy định. Không được đổ bỏ bừa bãi gây ô nhiễm môi trường xung quanh.

Quy định về tiếng ồn và mùi

Hoạt động sản xuất phải hạn chế tiếng ồn và mùi hôi ảnh hưởng đến khu dân cư. Đây là nội dung thường được kiểm tra khi có phản ánh của người dân.

Cơ sở nấu rượu cần hồ sơ môi trường gì?

Đăng ký môi trường

Nhiều cơ sở sản xuất nhỏ phải thực hiện đăng ký môi trường trước khi hoạt động. Hồ sơ này giúp cơ quan chức năng quản lý nguồn thải phát sinh.

Giấy phép môi trường

Đối với cơ sở có quy mô lớn hoặc phát sinh nhiều chất thải, việc xin giấy phép môi trường là bắt buộc theo quy định pháp luật.

Hồ sơ xả thải

Một số trường hợp cần thực hiện hồ sơ liên quan đến hoạt động xả nước thải ra môi trường. Nội dung hồ sơ phụ thuộc vào lưu lượng và tính chất nước thải.

Báo cáo môi trường định kỳ

Nhiều cơ sở phải thực hiện báo cáo môi trường định kỳ theo yêu cầu quản lý. Việc không nộp báo cáo đúng thời hạn cũng có thể bị xử phạt.

Khi nào bắt buộc làm hồ sơ môi trường?

Theo quy mô sản xuất

Cơ sở sản xuất càng lớn thì yêu cầu về hồ sơ môi trường càng chặt chẽ. Quy mô hoạt động là căn cứ quan trọng để xác định nghĩa vụ pháp lý.

Theo lượng nước thải phát sinh

Nếu lượng nước thải phát sinh nhiều, cơ sở có thể phải đầu tư hệ thống xử lý và thực hiện thêm các thủ tục môi trường liên quan.

Theo công suất nấu rượu

Công suất sản xuất là tiêu chí để xác định loại hồ sơ môi trường cần thực hiện. Công suất càng lớn thì mức độ quản lý càng cao.

Theo vị trí khu sản xuất

Các cơ sở đặt gần khu dân cư hoặc nguồn nước thường bị kiểm soát môi trường nghiêm ngặt hơn nhằm hạn chế nguy cơ ô nhiễm.

PHẦN 3 — “GIẢI PHẪU” NƯỚC THẢI NGÀNH NẤU RƯỢU

Nước thải ngành rượu nguy hiểm như thế nào?

Hàm lượng hữu cơ rất cao

Nước thải ngành rượu chứa nhiều chất hữu cơ từ gạo, men và tinh bột. Đây là nguyên nhân làm nước dễ bốc mùi và suy giảm oxy trong nguồn tiếp nhận.

Chứa cặn tinh bột và men

Trong nước thải có nhiều cặn lơ lửng và xác men sau quá trình lên men. Nếu không xử lý sẽ gây lắng đọng và ô nhiễm kéo dài.

Dễ gây ô nhiễm nguồn nước

Việc xả nước thải trực tiếp ra ao hồ hoặc kênh rạch có thể làm ô nhiễm nguồn nước sinh hoạt và ảnh hưởng hệ sinh thái thủy sinh.

Gây mùi hôi kéo dài

Nước thải hữu cơ khi tồn đọng lâu ngày sẽ phân hủy và phát sinh mùi hôi khó chịu. Đây là nguyên nhân phổ biến dẫn đến khiếu nại môi trường.

Quy định xử lý nước thải đối với cơ sở nấu rượu

Có bắt buộc xử lý nước thải không?

Hầu hết cơ sở nấu rượu đều phải có biện pháp xử lý nước thải trước khi xả ra môi trường. Việc xả thải trực tiếp là hành vi vi phạm pháp luật.

Tiêu chuẩn xả thải cần đáp ứng

Nước thải sau xử lý phải đạt quy chuẩn kỹ thuật môi trường theo quy định hiện hành trước khi thải ra nguồn tiếp nhận.

Các mô hình xử lý phổ biến

Nhiều cơ sở áp dụng hầm biogas, bể vi sinh hoặc hệ thống xử lý kết hợp để giảm ô nhiễm và tiết kiệm chi phí vận hành.

Những lỗi thường bị kiểm tra

Các lỗi phổ biến gồm không có hệ thống xử lý, xả thải vượt quy chuẩn hoặc vận hành hệ thống xử lý không đúng quy định.

Những giải pháp xử lý nước thải tiết kiệm chi phí

Hầm biogas

Hầm biogas giúp xử lý nước thải hữu cơ và tận dụng khí sinh học phục vụ đun nấu. Đây là giải pháp được nhiều cơ sở nhỏ lựa chọn.

Bể xử lý vi sinh

Bể vi sinh sử dụng vi sinh vật để phân hủy chất hữu cơ trong nước thải. Phương pháp này có chi phí vận hành tương đối thấp.

Tách bã hữu cơ

Việc tách bã trước khi xả nước thải giúp giảm tải cho hệ thống xử lý và hạn chế tình trạng tắc nghẽn đường ống.

Tái sử dụng phụ phẩm

Bã hèm có thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân hữu cơ. Điều này vừa giảm chất thải vừa tiết kiệm chi phí xử lý môi trường.

PHẦN 4 — “CUỘC CHIẾN MÙI HÔI” TRONG NGÀNH RƯỢU

Vì sao cơ sở nấu rượu thường bị phản ánh mùi?

Mùi lên men

Quá trình ủ men và lên men rượu tạo ra mùi đặc trưng khá nồng. Nếu khu vực sản xuất kín hoặc đặt gần nhà dân, mùi này dễ lan rộng và gây khó chịu.

Mùi từ bã hèm

Bã hèm sau nấu rượu chứa nhiều chất hữu cơ nên rất dễ phân hủy. Khi để tồn đọng lâu ngày sẽ phát sinh mùi chua và mùi hôi mạnh.

Mùi nước thải tồn đọng

Nước thải chứa tinh bột và men nếu không thoát kịp sẽ bị lên men tiếp tục trong mương hoặc hố chứa. Đây là nguyên nhân phổ biến gây mùi hôi kéo dài quanh cơ sở sản xuất.

Mùi từ lò đun và khói

Khói từ việc đốt củi, than hoặc trấu thường mang theo mùi khét và bụi. Nếu hệ thống thoát khói không đảm bảo, mùi sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến khu dân cư lân cận.

Quy định về khí thải và mùi trong sản xuất rượu

Các yêu cầu kiểm soát khí thải

Cơ sở nấu rượu phải có biện pháp hạn chế khói bụi và khí thải phát sinh trong quá trình đun nấu. Việc kiểm soát khí thải giúp giảm nguy cơ ô nhiễm không khí.

Quy định khu dân cư

Các cơ sở sản xuất gần khu dân cư thường bị kiểm soát môi trường chặt chẽ hơn. Nếu gây ảnh hưởng đến sinh hoạt của người dân có thể bị kiểm tra và xử lý.

Khoảng cách an toàn môi trường

Một số địa phương yêu cầu khu sản xuất phải đảm bảo khoảng cách nhất định với khu dân cư hoặc nguồn nước sinh hoạt nhằm hạn chế ô nhiễm.

Những trường hợp dễ bị xử phạt

Các trường hợp thường bị xử phạt gồm gây mùi hôi kéo dài, xả khí thải trực tiếp hoặc để khói bụi phát tán ảnh hưởng khu vực xung quanh.

Giải pháp giảm mùi hiệu quả cho cơ sở nấu rượu

Tối ưu khu vực ủ men

Khu vực ủ men nên bố trí thông thoáng và tách biệt với khu sinh hoạt. Điều này giúp hạn chế mùi tích tụ và lan rộng ra môi trường xung quanh.

Quản lý bã hèm đúng cách

Bã hèm cần được thu gom và xử lý mỗi ngày để tránh phân hủy gây mùi. Có thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân hữu cơ.

Vệ sinh định kỳ

Khu vực nấu rượu, đường thoát nước và hố chứa cần được vệ sinh thường xuyên. Việc vệ sinh định kỳ giúp hạn chế mùi hôi và vi khuẩn phát sinh.

Hệ thống thông gió và hút mùi

Lắp đặt quạt thông gió hoặc hệ thống hút mùi giúp giảm hơi nóng và mùi trong khu sản xuất. Đây là giải pháp hiệu quả cho các cơ sở hoạt động quy mô lớn.

PHẦN 5 — NHỮNG “BẪY PHÁP LÝ” MÔI TRƯỜNG NGÀNH RƯỢU

Những lỗi bị xử phạt phổ biến nhất

Xả thải trực tiếp ra môi trường

Nhiều cơ sở xả nước thải chưa xử lý ra ao hồ hoặc cống thoát nước công cộng. Đây là hành vi vi phạm môi trường rất dễ bị xử phạt.

Không có hồ sơ môi trường

Một số hộ sản xuất hoạt động nhiều năm nhưng chưa thực hiện đăng ký môi trường hoặc giấy phép môi trường theo quy định hiện hành.

Hệ thống xử lý không hoạt động

Có trường hợp cơ sở đầu tư hệ thống xử lý nhưng không vận hành thường xuyên nhằm tiết kiệm chi phí. Khi kiểm tra thực tế rất dễ bị phát hiện.

Gây ô nhiễm khu dân cư

Nếu hoạt động sản xuất gây mùi hôi, khói bụi hoặc nước thải ảnh hưởng khu dân cư, cơ sở có thể bị xử phạt và buộc khắc phục ô nhiễm.

Các vụ việc thực tế bị xử lý môi trường

Cơ sở bị đình chỉ hoạt động

Một số cơ sở nấu rượu vi phạm nghiêm trọng về xả thải đã bị đình chỉ hoạt động để khắc phục hệ thống môi trường theo yêu cầu cơ quan chức năng.

Bị người dân phản ánh

Nhiều vụ kiểm tra xuất phát từ phản ánh của người dân về mùi hôi và nước thải. Khi có đơn khiếu nại, cơ sở thường bị kiểm tra đột xuất.

Bị xử phạt hàng chục triệu đồng

Các lỗi như xả thải vượt quy chuẩn hoặc không có hồ sơ môi trường có thể bị xử phạt với số tiền lớn, đặc biệt đối với cơ sở sản xuất quy mô cao.

Những bài học thực tế đắt giá

Nhiều hộ sản xuất chỉ quan tâm đến sản lượng mà bỏ qua yêu cầu môi trường. Khi bị xử phạt hoặc đình chỉ hoạt động mới phát sinh chi phí khắc phục rất lớn.

Những hiểu lầm khiến nhiều hộ nấu rượu gặp rủi ro

Quy mô nhỏ thì không bị kiểm tra?

Nhiều hộ cho rằng sản xuất nhỏ lẻ sẽ không bị kiểm tra môi trường. Tuy nhiên hiện nay các cơ sở nhỏ trong khu dân cư vẫn là đối tượng được giám sát thường xuyên.

Chỉ cần hầm chứa là đủ?

Việc chỉ xây hầm chứa nước thải nhưng không xử lý đạt chuẩn vẫn có nguy cơ gây ô nhiễm. Cơ sở cần có biện pháp xử lý phù hợp trước khi xả thải.

Nước thải hữu cơ là vô hại?

Nước thải ngành rượu chứa hàm lượng hữu cơ rất cao nên vẫn gây ô nhiễm nghiêm trọng nếu xả trực tiếp ra môi trường.

Làng nghề truyền thống được miễn môi trường?

Dù là làng nghề truyền thống, cơ sở nấu rượu vẫn phải tuân thủ đầy đủ quy định về bảo vệ môi trường và xử lý chất thải theo pháp luật hiện hành.

PHẦN 6 — XÂY DỰNG CƠ SỞ NẤU RƯỢU “XANH”

Xu hướng sản xuất rượu thân thiện môi trường

Nhà xưởng xanh

Nhiều cơ sở nấu rượu hiện nay bắt đầu đầu tư nhà xưởng thông thoáng, sạch sẽ và tách biệt khu xử lý chất thải. Mô hình này giúp giảm ô nhiễm và nâng cao hình ảnh sản xuất chuyên nghiệp.

Tiết kiệm nước sản xuất

Việc tái sử dụng nước ở một số công đoạn phù hợp giúp giảm lượng nước thải phát sinh. Đây là giải pháp giúp tiết kiệm chi phí và giảm áp lực xử lý môi trường.

Tái sử dụng phụ phẩm

Bã hèm và phụ phẩm sau nấu rượu có thể tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân hữu cơ. Điều này giúp giảm lượng chất thải phải xử lý mỗi ngày.

Mô hình tuần hoàn ngành rượu

Nhiều cơ sở hướng đến mô hình sản xuất tuần hoàn, tận dụng tối đa nguyên liệu và phụ phẩm. Đây là xu hướng phát triển bền vững đang được khuyến khích hiện nay.

Môi trường tốt giúp thương hiệu mạnh hơn như thế nào?

Thuận lợi làm OCOP

Các sản phẩm rượu muốn tham gia chương trình OCOP thường phải đảm bảo điều kiện vệ sinh và môi trường sản xuất. Đây là tiêu chí quan trọng trong quá trình đánh giá.

Thuận lợi xin giấy phép

Cơ sở có hệ thống môi trường đầy đủ sẽ thuận lợi hơn khi thực hiện các thủ tục pháp lý liên quan đến sản xuất và kinh doanh rượu.

Dễ mở rộng quy mô

Những cơ sở tuân thủ tốt quy định môi trường thường dễ được chấp thuận khi mở rộng nhà xưởng hoặc tăng công suất sản xuất.

Tăng niềm tin khách hàng

Người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến quy trình sản xuất sạch và an toàn. Một cơ sở đảm bảo môi trường sẽ tạo được uy tín và niềm tin tốt hơn trên thị trường.

📚 Xem thêm: Thủ tục xin giấy phép bán lẻ rượu

Có nên thuê dịch vụ môi trường trọn gói?

Những lợi ích khi thuê đơn vị chuyên nghiệp

Đơn vị chuyên nghiệp có thể hỗ trợ xác định đúng loại hồ sơ môi trường cần thực hiện. Điều này giúp cơ sở tiết kiệm thời gian và hạn chế sai sót pháp lý.

Các hạng mục thường được hỗ trợ

Dịch vụ môi trường thường hỗ trợ hồ sơ pháp lý, thiết kế hệ thống xử lý, báo cáo môi trường và tư vấn khi cơ quan chức năng kiểm tra.

Kinh nghiệm chọn đơn vị uy tín

Nên chọn đơn vị có kinh nghiệm thực tế trong lĩnh vực sản xuất thực phẩm hoặc nấu rượu. Điều này giúp việc tư vấn phù hợp hơn với mô hình hoạt động.

Những cam kết cần có trong hợp đồng

Hợp đồng dịch vụ nên thể hiện rõ phạm vi công việc, thời gian thực hiện và trách nhiệm hỗ trợ sau khi hoàn thành hồ sơ môi trường.

PHẦN 7 — “CHECKLIST VÀNG” CHO CƠ SỞ NẤU RƯỢU

Checklist môi trường trước khi hoạt động

Kiểm tra nước thải

Cần đánh giá lượng nước thải phát sinh và chuẩn bị phương án xử lý phù hợp trước khi đưa cơ sở vào hoạt động chính thức.

Kiểm tra khí thải

Hệ thống đun nấu và thoát khói cần được kiểm tra để hạn chế khói bụi phát sinh ảnh hưởng môi trường xung quanh.

Chuẩn bị hồ sơ môi trường

Cơ sở cần xác định đúng loại hồ sơ môi trường phải thực hiện theo quy mô và công suất sản xuất thực tế.

Đánh giá vị trí nhà xưởng

Khu sản xuất nên bố trí phù hợp với quy hoạch địa phương và hạn chế ảnh hưởng đến khu dân cư lân cận.

Checklist vận hành an toàn môi trường

Quản lý bã hèm

Bã hèm cần được thu gom và xử lý thường xuyên để tránh phát sinh mùi hôi và côn trùng trong khu sản xuất.

Theo dõi hệ thống xử lý

Hệ thống xử lý nước thải và khí thải cần được vận hành liên tục để đảm bảo hiệu quả xử lý đúng yêu cầu.

Vệ sinh khu sản xuất

Khu vực nấu rượu, đường thoát nước và nơi lưu chứa nguyên liệu cần được vệ sinh định kỳ nhằm hạn chế ô nhiễm.

Làm việc với đoàn kiểm tra

Cơ sở nên chuẩn bị đầy đủ hồ sơ và phối hợp khi cơ quan chức năng kiểm tra môi trường để tránh phát sinh vi phạm không cần thiết.

Checklist mở rộng cơ sở sản xuất rượu

Điều chỉnh hồ sơ môi trường

Khi mở rộng quy mô hoặc thay đổi công suất, cơ sở có thể phải cập nhật hoặc điều chỉnh hồ sơ môi trường theo quy định.

Nâng cấp hệ thống xử lý

Việc tăng sản lượng sản xuất thường kéo theo lượng chất thải lớn hơn, vì vậy hệ thống xử lý cũng cần được nâng cấp tương ứng.

Đánh giá công suất mới

Cơ sở cần đánh giá lại mức phát sinh nước thải, khí thải và chất thải rắn sau khi mở rộng sản xuất để có phương án quản lý phù hợp.

Kế hoạch phát triển bền vững

Phát triển bền vững giúp cơ sở vừa tăng năng lực sản xuất vừa hạn chế rủi ro môi trường và pháp lý trong tương lai.

Quy định môi trường đối với cơ sở nấu rượu hiện nay không còn là vấn đề “làm cho có” mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc nếu muốn hoạt động ổn định và phát triển lâu dài. Trong bối cảnh ngành rượu ngày càng bị kiểm tra chặt về nước thải, khí thải và mùi môi trường, những cơ sở chủ động đầu tư hệ thống xử lý và hoàn thiện hồ sơ pháp lý sẽ có lợi thế rất lớn khi mở rộng quy mô hoặc xây dựng thương hiệu chuyên nghiệp. Việc tuân thủ quy định môi trường không chỉ giúp tránh rủi ro xử phạt mà còn góp phần nâng cao hình ảnh cơ sở sản xuất trong mắt khách hàng và cơ quan quản lý. Nếu bạn đang vận hành hoặc chuẩn bị mở cơ sở nấu rượu, hãy xem môi trường là nền tảng quan trọng để phát triển bền vững thay vì chỉ là một thủ tục bắt buộc.